बैज्ञानीकहरुले बैज्ञानीक नामको चलन ल्याउन को पछाडि राम्रै कारण छ- एकरूपता! हाम्रो पृथ्वीमा हजारौ प्रकारका जैविक विविधता छ। बिभिन ठाउँमा त्यही जनावर होस् वा बोट बिरुवा तिनीहरुलाई बिभिन्न नामले बोलाउने गरिन्छ। त्यही कुरामा भ्रम नहोस् भनेर नै एउटा सार्वभौमिक नाम राख्ने चलन को उतप्न्न भयो। आज कक्षामा झिङे माछा (क्रे फिश) लाई  विद्यार्थले क्र फिश भन्दै थिए, मैले क्र फिश हैन क्रे फिश भनेर सम्झाउदै गए, तर उनीहरुले त्यो सम्झेन्न, बुझेन्न पनि! तेस्को कारण म आँफैले पछी मात्र भुझे, अमेरिकाको दक्षिण तिर क्रेफिशलाई क्र फिश भनिने रहेछ ।

उनीहरु गलत थिएन्न रहेछ, मात्र आफ्नो ठाउँमा त्यो क्रेफिशलाई बोलाउने नाम लिदै रहेछन। घर फर्किदा बसमा आँफै हाँस्दै आए आफ्नो कुरा सम्झेर। यही घट्नाले धेरै अगाडिको कुरा नि सम्झायो, एउटा त बस मा थिए अर्को घट्ना तेस्तै। एक पटकको मनाङ फिल्ड वर्क बाट फर्किदै गर्दा बस डुम्रेमा रोकेको थियो। बिक्रमदाइ माइक्रो रोकेकी केही किनेर खाइ हाल्न पर्ने मान्छे, त्यस बेला नि माइक्रो रोक्न नपाई ओर्लिन तयार भए! हामी भन्दा अगाडिको सिटमा बसेका उनी, के खाने हो तिमीहरु भन भन्दै थिए। मेरो दिमाग मा खसै केही आएको थिएन। एस्सो हेरेर केही ल्याउनु न भने। बिक्रमदाइले बेलौति ल्याउँ त भन्नु भयो! मैले जिन्दगीमा तेस अगाडि बेलौति भन्ने शब्द सुनेको नि थिएन! “के हो त्यस्तो? ” भन्दै म अचम्म परे, र ल्याउनुस् , मैले अहिले सम्म खाएको छैन भने। बिक्रम दाई अचम्म परेर बेलौति किन्न गए। केही बेरमा एउटा झोला हलाउदै आए र झोला मलाई दिए।

के के न रहेछ बेलौति भन्दै झोला खोलेको, भित्र थियो – अंबा

एस्तै कुराले नझुक्किन भनेर नै बैज्ञानीक नाम को सुरुवात भएको हो। एस्तो उदाहरण धेरै पाउन सकिन्छ, अझै नेपालको चराहरुमा। तेही एउटा सारुङलाई रुपी, मैना, डाङ्रे , सारौ र सरौटे वा अरु पनि पचासौं नामले बोलाइन्छ होला।

यसरी जनावरहरुको नाममा भ्रम वा गडबड नहोस्, एउटै प्रजातीलाई धेरै प्रजाती भनेर नसोचियोस भनेर नै एउटा विश्वव्यापी नामको सिर्जना भयो। जस्लाई हामी बैज्ञानिक नाम भन्छम। बैज्ञानीक नाम संसार भरी नै एउटै हुन्छ।

सन १७५८ मा स्विडिश बैज्ञानीक कार्ल भन लिन्नेले आफ्नो किताब ‘सिस्टेमा नेचुरे’मा यो समस्याको हल निकाले। उन्ले यो समस्या दुर गर्न एउटा प्रणाली को प्रस्ताव राखे। जस्लाई अहिले बिज्ञानमा ‘ बाइनोमियल नोमेन्क्लेचर’ भने बुझिन्छ।

बैज्ञानीक नामाकरणका पिता: कार्लस लिनेयस

के हो त बाइनोमियल नोमेन्क्लेचर?

बाइनोमियल नोमेन्क्लेचर आँफैले के हो भनेर बुझाउछ। बाइ भन्नाले दुई र नोमियल भन्नले नाम जनाउछ अर्थात दुइटा नाम। र नोमेन्क्लेचरले नाम दिने प्रक्रिया जनाउछ।

रोचक कुरा त उन्ले आफ्नै नाम , कार्ल भोन लिन्ने लाई बैज्ञानीक नाम मा रुपान्तरण गरेर आफ्नो नाम ‘कार्लस लिनेयस’ राखे।

मध्य युग तिरको विश्वव्यापी भाषा ‘ल्याटिन’ मा बैज्ञानीक नाम लेख्ने गरिन्छ। जस्तै कि, होमो सेपियन्स (अर्थात हामी)। होमो सेपियन्समा, होमो लाई जिनस भनिन्छ भने सेपियन्सलाई स्पिसिज वा प्रजाती। बैज्ञानीकनाम जिनस र स्पिसिजले बनेको हुन्छ। लेख्ने क्रममा अङ्रेजी मा जिनसको पहिलो अक्षर क्यापिटलमा लेखिन्छ भने स्पिसिजको लोवर केसमा। र, दुबै जिनस तथा स्पिसिजलाई इट्यालिक्समा लेख्ने चलन छ। हरेक बैज्ञानिक नामको केही अर्थ हुन्छ। जस्ले गर्दा बैज्ञानिक नाम सुन्दा गार्हो भए पनि, बुझेको खन्डमा कन्ठ पार्न सजिलो हुन्छ। जस्तो कि, होमो सेपियन्समै, होमो भनेको मानव बुझिन्छ भने सेपियन्सले बुद्धिमान जनाउछ- अर्थात बुद्धिमान मानव।

अझ धेरै जस्तो केसमा त्यस्को रमाइलो अर्थ हुन्छ। जस्तै राजा गोमनको बैज्ञानीक नाम ओफियोफेगस ह्यानाह। मलाई टुइटरमा फलो गर्न हुन्छ भने मेरो ह्यान्डलमा यो देख्नु भएको होला। ओफियो भन्नाले ल्याटिनमा सर्प जस्तो भन्ने बुझिन्छ भने फेगस भनेको खानु हो। ओफियोफेगस भनेको सर्प खाने भनेर बुझिन्छ। राजा गोमनको प्राथमिक आहारानै अरु सर्प हुने भएको ले त्यस्लाई सो नाम दियिएको हो। धेरै जस्तो बैज्ञानीक नाम त्यो जनावर पत्ता लगाउने मान्छे, बैज्ञानीक वा पत्ता लगाइेको ठाउँ वा देश बाट राखिएको हुन्छ। जस्टै काडे भ्याकुरको बैज्ञानीक नाम – टुर्डोइडेस निपालेन्सिस हो। टुर्डस भनेको ल्याटिनमा एउटा थ्रस चरा (चाँचर प्रकारको चरा) हो भने निपालेन्सिसले नेपाल मा पहिलो पटक व्याख्या गरेको भनेर बुझिन्छ। त्यसरी नै पुर्वी विश्वमा पाइने स्टिप इगल (गोमायु महाचील)को नाम अक्विला निपालेन्सिस हो। अक्विला भन्नाले ल्याटिनमा चिल हो भने निपालेन्सिसले फेरी नेपालमा व्याख्या गरेको जनाउछ।

बैज्ञानीकको नाममा राख्ने हिसाबले भने नेपालमै पाइने तनकम्प खञ्जरी अर्थात फोएनिकुरुस हड्सनी भन्ने चराको नाम ब्रायन हटन होड्जन्स भन्ने न्याचुरलिस्ट र बैज्ञानीकको नाम बाट राखिएको हो। जे जसो भए पनि, बैज्ञानीक नामलाई ल्याटिनाइज गर्न पर्ने भएकोले जस्तोको त्यस्तो नराखी, ई थपेर वा -सिस थपेर ल्याटिनाइज गरिन्छ। त्यती मात्र नभएर यो चराको परिवार मस्किक्यापिडेइ हो, जस्मा मस्का भनेको ल्याटिनमा किरा फट्याङ्रा हुन भने, क्यापियरले समात्ने भन्ने बुझाउछ। किरा फट्याङ्रा समात्ने चराहरुको परिवार भनेर बुझाउछ।

यसरी बिज्ञान वा बैज्ञानीक नाममा धेरै अफ्ट्यारो पन देखे पनि, एस्को अर्थ बुझ्न सके धेरै सजिलो हुन्छ।

र यसरी, संसार भरीका जनावर तथा बोट बिरुवाहरुलाई बैज्ञानीक नाम दिनाले आजको दिनमा विश्वभरीको जनावरहरु को अध्ययन गर्ने काम धेरै सजिलो भएको छ.

यो लेख मन पर्‍यो भने कृपया शेर गरिदिनु होला। यस् पछी भने म कार्लस लिनेयसले क्लासिफाइ कसरी गरे जनावरहरुलाई भनेर लेख्ने छु।

हस त धन्यवाद।

Facebook Comments Box